حروف عبارت « خَلَّدَ اللهُ مُلكَهُ » به ترتیب عبارتنداز: خا، لام، دال، الف، لام، لام، ها، میم، لا م، كاف و ها. كه به ترتیب بیّنات آنها عبارتنداز: ا- ام- ال- لف- ام- ام – ا- یم- ام- اف- ا. كه ارزش آنها با حساب جُمّل خواهد بود:
439=1+81+41+50+1+41+41+110+31+41+1 كه مجموع شماره بیّنات یعنی 439 برابر ارزش زُبُر نام «شاه عباس» با حساب ابجد نیز است كه آنهم 439 است:
439= 60+1+2+70+5+1+300
موضوع یاد شده را شیخ بهایی با ابیاتی چند بدین صورت بیان نموده است:
شاه عباس خسرو ایران
تاج بخش شهان و شاه جهان
حق نمود اندرین خجسته لقب
نكتهای بس عجیب و رمز عجب
كه چون این نام بر زبان رانند
(خَلَّدَ اللهُ مُلكَهُ) خوانند
بیّنات و زُبُر اگر دانی
یابی این نكته را به آسانی
تا ابد مُلك مُلك شاه من است
بیّنات و زُبُر گواه من است
مرحوم محمد باقر خلخالی نیز به طریقه زُبُر و بینات تاریخ كتابت منظومة ثعلبیّهاش را بیان نموده است. وی در آخر آن منظومه ابیاتی را تحت عنوان خاتمه كتاب آورده است، به شرح زیر:
بحمدالله كتاب ثعلبیّه
تمام اولدی عجب شیرین قضیّه
عوام النّاسه یازدوم بو كتابی
موجّه اونلارا قیلدیم خطابی
دیوب چوخ مضحكه ائتدیم ظرافت
اونون ضمنینده هم یازدیم نصیحت
نه چون كی خلقه حق آجی گلوبدور
ظرافت سوزلری شیرین اولوبدور
قاریشدیردیم ایكیسین گلدی حاله
یتیشدی منتهای اعتداله
بو خدمتدن صورا گر مرد بدخواه
تعرض ایلسه الحكم لله
خبر آلسا بیری آدیمی بالفرض
اوزوم اوز آدیمی قوی ایلیوم عرض
«فنون معرفت دن خالیم من
محمد باقر خلخالیم من»
(1305 ق)
بو فردین آخرین نظم صوابی
بیان ایلوبدی تاریخ كتابی
بینّات بیت ما قبل آخر حاوی سال 1305 قمری، تاریخ كتابت ثعلبیّه میباشد كه حقیقتاً مرحوم محمد باقر خلخالی در ابداع و انشای آن اعجاز نموده است. محاسبه تاریخ آن آورده میشود:
حروف مصراع اول بیت ماقبل آخر به ترتیب عبارتند از:
فا، نون، واو، نون، میم، عین، را، فا، تا، دال، نون، خا، الف، لام، یا، میم، میم، نون.
كه به ترتیب بینات آنها عبارت خواهند بود از:
1- ون- او- ون- یم- ین- ا- ا- ا- ال- ون- ا- لف- ام- ا- یم- یم- ون.
و به ترتیب ارزش عددی آنها با حساب جُمّل برابر خواهد بود:
629=56 +50+50+1+41+110+1+56+31+1+1+1+60+50+56+7+56+1
و همینطور، با عمل كردن به طریق فوق ارزشهای بیّنات حروف مصراع دوم بیت مزبور به ترتیب زیر محاسبه می گردد:
676=56+50+50+1+41+110+1+41+1+1+81+110+1+31+50+1+50
و مجموع ارزشهای عددی دو مصراع آن بیت، سال 1305 قمری، سال كتابت مثنوی ثعلبیّه توسط مرحوم محمد باقر خلخالی میباشد:
ق 1305= 676+ 629
به طریقه فن زُبُر و بیّنات مذكور، بیتی توسط نگارنده ساخته شده است كه از طریق آن فن، بیانگر سال 1387 شمسی، سال وفات مرحوم صمد سرداری نیا میباشد و ابیاتی چند نیز بر آن به وسیله محرر این سطور پردازش شده است به شرح زیر:
دریغا تاریخین سرداری گتدی
گول اؤلدی بولبولون بازاری گتدی
دریغا گتدی اول سردار تاریخ
بو¬یانمیش آل قانیله دار تاریخ
او كی تاریخ یازاردی، روزگارین
یازیلدی تاریخی، تاریخ نگارین
امینیم گوز یاشیله یاز سؤزون سن
اورك سیزلار سادا كؤورن اؤزون سن
سوروشسا سؤنمه یین شمع حیاتین
بودور كی گوستریر سال وفاتین
«صمد گرگتدی الدن سویله هیهات
او علمون دفتری، تاریخه مرآت»
(1387 ش)
بوصون بیتین حساب بیّناتی
عیان ایلوبدی تاریخ وفاتی
بیّنات بیت ما قبل آخر همانطوریكه از فحوای كلام شعر نیز برمی آید، روشنگر تاریخ یاد شده می باشد. بنابر این با استفاده از عملكرد طریقه زُبُر و بیّنات كه شرح آن گذشت، ارزش های بیّنات حروف مصراع اول بیت ما قبل آخر را كه حاوی تاریخ است به ترتیب آورده و مجموعشان را محاسبه میكنیم:
(حرف گاف هم ارز كاف میباشد.)
744=1+110+1+1+1+1+41+1+7+60+56+31+41+110+1+31+1+81+1+81+31+50+5
و به همان طریق، ارزشهای بیّنات حروف مصراع دوم آن بیت به ترتیب زیر است:
643= 1+110+1+50+1+1+1+1+110+1+1+1+1+1+31+56+7+50+41+60+7+110
و مجموع ارزش های عددی دو مصراع بیت ما قبل آخر، از طریق فن زُبُر و بیّنات نشانگر سال 1387 شمسی، سال وفات مرحوم صمد سرداری نیا میباشد:
ش 1387= 643+ 744
همین طور مصراع «الهی عشق دریاسندا غواص اولدو راجی»، از طریق فن زُبُر و بیّنات یاد شده، حاكی و روشنگر سال 1293 ق.، سال وفات حاج میرزا ابوالحسن «راجی» تبریزی می باشد كه بوسیله نگارنده ساخته شده و ابیاتی چند بر آن پرداخته شده است كه مقطع آن چنین است:
امین یازدی وفاتین تاریخینی بیّنه ـ یله
«الهی عشق دریاسندا غواص اولدو راجی»
ق 1293= 1-1294
از استادانی كه در فن حساب جُمّل مهارت زیاد داشتهاند، یكی محمد صادق ناطق متخلص به اصفهانی است. كه به نوشته مجمع الفصحاء در سنه 1235 هـ. ق فوت كرده است. ماده تاریخهایی كه وی گفته اغلب قصاید و هر مصرع آنها مادّه تاریخ هستند و واقعاً سحر و اعجاز كرده است. از جمله قصاید او كه هر مصرعش مادّه تاریخ است، یكی قصیدهای است كه در تذهیب گنبد و منارههای بقعه حضرت معصومه (س) در قم از طرف فتحعلی شاه قاجار در سال 1218 هـ ق انجام گرفته، گفته است. این قصیده 62 بیت دارد كه یك صد و بیست و چهار مصراع میشود و هر مصراع آن تاریخ است. كه یك صد و بیست و چهار تاریخ میشود. عجبتر آنكه این عبارات كه در اول قصیده ثبت نموده نیز تاریخ 1218 هـ ق هستند:
(بسماللهالرحمن الرحیم باسم موجود كریم) 1218 هـ ق
(این قصیده مسما بقصیده معجزیّه است) 1218 هـ ق
(شصت و دو بیت) 1218 هـ ق
(و یك صد و بیست و چهار مصرع) 1218 هـ ق.
دو بیت از مطلع قصیده چنین است:
این قبّه، گلبنی است بزیور بر آمده (1218 هـ ق)
یا پاك گوهری است پر از زیور آمده (1218 هـ ق)
این دوحه ایست كامده از جنّت العلا (1218 هـق )
یا كوكبی است سعد و منّور بر آمده (1218 هـ ق)
یكی دیگر از استادان این فنّ فتحالله متخلص به خرّم كردستانی است كه قصیدهای در بنای مسجد جامع كردستان گفته كه تمام مصرعهای اول ابیات آن 1227 هـ ق سال آغاز و كلیه مصرعهای دوم ابیات 1228 هـ ق سال اتمام بنای مسجد است. این قصیده بیش از سی بیت دارد كه سه بیت از آن آورده میشود:
منت ایزد را ز عدل والی ایّام شد (1227 هـ ق)
این همایون سرزمین بس به ز فردوس برین (1228 هـ ق)
كرد از عون و عنایتهای ربّانی بنا (1227 هـ ق)
مسجدی و مدرسی در این ملطف سرزمین (1228 هـ ق)
باد خرّم از عطای و لطف یزدانی مدام (1227 هـ ق)
بر علوّ همت و اعطاء والی، آفرین (1228 هـ ق)
از دیگر استادان فن حساب ابجد كه مهارت زیاد داشت. میرزا اسماعیل خان تفرشی متخلص به «دبیر» متوفی به سال 1322 هـ ق است. او در این علم كتابی جامع به نام (نخبه التواریخ) دارد، كه از آغاز اسلام تا سلطنت مظفرالدین شاه قاجار به نظم و نثر ماده تاریخ گفته است. از جمله در قتل ناصرالدین شاه قاجار گفته است: (هفدهم روز ماه ذیقعده) كه به حساب ابجد سال 1313 هـ ق میشود. البته بسیار خوب گفته، زیرا كه در این تاریخ علاوه بر سال، ماه و روز را نیز معین نموده است.
برخی از شعرای معاصر نیز بر این فن دست یازیده اند. به ذكر نمونه هایی از آنها می پردازیم.آقای محمد حسن كاردان شیرازی در تاریخ ملی شدن نفت، این قطعه تاریخی را بیان نموده است:
منّت ایزد را كه ملّی گشت نفت
دور استعمار و بدبختی، برفت
تا به كی از مال قومی ژنده پوش
لُرد پوشد جامه زرینه بفت
بود تا آن قید، اسارت سخت تر
تابه دندان بشكنی پولاد تفت
همّت مردانه كوه از جا كند
حل كند همت چنان اشكال زفت
آهنین بازوی ملّت، عاقبت
حق خود را از كف غاصب گرفت
چونكه از حق خواستم، تاریخ آن
بانگ غیبی گفت: «ملی گشت نفت»
(1330 هـ ش)
در تاریخ بنای دانشسرای پسران تبریز، استاد جلال همائی، قصیده و مادّه تاریخی گفته كه چند بیت از مطلع و مقطع آن آورده میشود:
ساحت مشكوی این دانشسرا
مشك افشان و عبیر آمیز باد
از سموم جهل و آفات خزان
بر كئار این گلبن نو خیز باد
دانش آموزانش را دامان پاك
از خطای جهل در پرهیز باد
ساغر دولت به كام عشرتش
دایم از دور فلك لبریز باد
زنده از دانشسرا، تبریز كرد
زنده نامش تا به رستاخیز باد
از همائی خواستم تاریخ، گفت:
«زنده از دانشسرا تبریز باد»
1316 هـ ش
در تاریخ اتمام بنای مدرسه شبستر، به نام «گلشن راز»، محمد علی صفوت از ادبا و فضلای تبریز، این قطعه را گفته است:
دمیده گشت روح دانش اندر پیكر كشور
كه تن را زندگی آری به نیروی روان گردد
چو مرآت جمال حق بود دانش، روا باشد
كه بستایند در هر محفل، او ورد زبان گردد
پی تاریخ این كاخ تمدن، خامه صفوت
بدینسان زد رقم كان یادگار هر زمان گردد
مدد از باطن شیخ شبستر شد، قلم بنوشت:
«سرای دانش و فرهنگ الها جاودان گردد»
1317 هـ ش
امروزه در محله قدیمی شتربان تبریز، شاعر گرانمایهای زندگی میكند كه در گفتن مادّه تاریخ اهتمام زیاد نموده و فن در محاق مانده حساب جُمّل را ترویج كرده است. او استاد علی نظمی است كه در اول مهرماه 1306 شمسی در تبریز چشم به جهان هستی گشود. استاد نظمی مؤلف تذكره دویست سخنور است و همچنین دیوان شعری دارد كه چندین بار چاپ شده است. اشعار نغز و مواد تاریخ محكمی دارد. خود در این مورد میگوید:
تاریخ كسان ز طبع من باید جست
بس گفت از این دست وبسی خواهد گفت
تاریخ وفات دیگران من گفتم
تاریخ مرا تا چه كسی خواهد گفت؟
و از آن جمله است كه در تاریخ وفات استاد محمد حسین شهریار گوید. چند بیت از ابتدا و انتهای آن نقل میگردد:
ای دریغا! رفت ازین شهر و دیار
شاعر فحل الفحول روزگار
در دیار نكته پردازی امیر
بر سریر طرفه گوئی شهریار
در لطافت شعر وی سحر حلال
در ظرافت كلك او معجز نگار
نام عالمگیر وی پاینده است
گرچه بود ایام او ناپایدار
در جهان پیوسته حاجتمند بود
یارب! آنجا حاجت او را برآر
از گذشت خویش نومیدش مكن
در پناهت آمد او امیدوار
شهریار، آن كاروان سالار شعر
تا كه از تبریز ما بربست بار
گفت نظمی از پی تاریخ وی:
«شهر ما اینك بود بی شهریار»
1367 ه. ش
همچنین در تاریخ وفات «پژمان بختیاری» چنین گفته است:
«پژمان» سخن سنج سخندان، ناگه
كرد از دنیا به جانب عقبی ره
آن سوخته شاعری كه در ماتم وی
چرخ از سر خویشتن برافكند كله
یك فرقه ز دوریش كند خاك به سر
یك دسته زماتمش كند جامه سیه
سالار سخنوران كه در ملك ادب
عمری دگران سپاه بودند، او شه
استاد و سخن شناس و مضمون پرداز
فرزانه وراد و قابل و كار آگه
«نظمی» به چنین بلند طبعی، باشد
از وصف كمال او، زبانم كوته
جستم چو ز روز و ماه و سال فوتش
گفتند كه: «شنبه دوم آذر مه»
1353 هـ ش
ملاحظه میكنید كه عبارت (شنبه دوم آذر مه) استادانه گفته شده است، چه هم حاكی روز و ماه است و هم از حساب جُمّل بیانگر سال وفات حسین پژمان بختیاری است.
فن حساب ابجد مانند اكثر فنون و صنایع بدیعی و ادبی در پهنه تاریخ دچار تحول و فرود و فرازهایی شده است. اما به طور كلی با گذشت زمان این چشمه جوشان از رونق افتاده و ستاره افول آن در دور دورهای افق سوسو میزند. خصوصاً با ظهور فناوریهای نوین، بسیاری از فنون قدیم به وادی فراموشی سپرده شدهاند، كه صد البته تحولات عظیم و لحظهای علوم و فنون و تأثیرات شگرف آن در زندگی جوامع بشری بر كسی پوشیده نیست. لكن فنون و دانستههای پیشینیان زیربنای فرهنگ و مدنیت یك ملت را میسازند و چه خوب است كه ضمن احیاء، ترویج و شناساندن آنها به نسل جدید، در تجلی و بهینه سازی و تلفیق آنها با علوم و فنون و نوآوریهای روز بكوشیم، كه به قول شیخ اجل سعدی شیرازی:
كهن جامه خویش آراستن
به از جامه عاریت خواستن
منابع و مآخذ:
1- نخجوانی، حاج حسین. (1343). موادّ التّواریخ.
2- تفرشی، میرزا اسماعیل خان. نسخه خطی، نخبه التّواریخ.
3- دواوین شعرای مختلف.
4- اطلاعات و یادداشت های شخصی